BKKC Mestmag logo Adverteren
Online community voor cultuur in Noord-Brabant

Eind oktober bezocht Kristel Zegers (Social innovator bij Performatory in Breda) een internationale conferentie getiteld 'The Ecology of Culture: Community Engagement, Co-creation, Cross Fertilization'. Je kunt je afvragen hoeveel modewoorden over cultuur je in een conferentie kwijt kan, maar de toelichting van organisator ENCATC beloofde veel goeds voor Kristels eigen promotieonderzoek naar innovatie netwerken in de culturele creatieve sector. Voor Mestmag.nl kijkt Kristel terug op drie inspirerende dagen in het historische Lecce (Italië) en deelt de daar opgedane inzichten.

Geschreven door Kristel Zegers

The Ecology of Culture in het historische Lecce The Ecology of Culture in het historische Lecce

Culturele ecosystemen

Centraal stond het bediscussiëren van cultuur in termen van ecosystemen. Door cultuur als een ecologie te beschouwen in plaats van een economie, ontstaat er ruimte voor discussie over de diverse waarden die cultuur creëert. Waarden die verder gaan dan financiële of sociale opbrengsten. Nu denk je bij het woord ecologie of ecosysteem eerder aan bloemetjes en bijtjes dan aan cultuur. Keynote spreker John Holden gebruikte de volgende definitie (van onderzoeker Ann Markusen) van 'culturele ecologie':

"An arts and cultural ecology encompasses the many networks of arts and cultural creators, producers, presenters, sponsors, participants, and supporting casts embedded in diverse communities. […] We define the arts and cultural ecology as the complex interdependencies that shape the demand for and production of arts and cultural offerings."

Vrij vertaald gaat het dus om het benaderen van cultuur als een complex geheel van onderling verbonden netwerken die zich uitstrekken in het publieke, commerciële en amateur kunstenveld en die vraag en aanbod mee bepalen. Carrières, ideeën, geld, producten en content van culturele makers beperken zich niet tot een van de drie velden (publiek, commercieel, amateur) maar bewegen zich kriskras door elkaar. Cultuur heeft dan ook een netwerkkarakter en dit karakter maakt een holistische benadering van cultuur waardevol. Waar in de beleidswereld nog regelmatig naar kosten en opbrengsten gekeken wordt binnen één veld, benadrukt een ecosysteembenadering dat een kleine interventie in een van deze drie velden (positieve of negatieve) gevolgen heeft in andere velden vanwege onderlinge afhankelijkheid en verbondenheid. Oftewel: cultuur werkt als een levend organisme en niet zozeer als een mechanisme, betoogt Holden in zijn rapport The Ecology of Culture.

Door cultuur als een ecologie te beschouwen in plaats van een economie, ontstaat er ruimte voor discussie over de diverse waarden die cultuur creëert.
- Kristel Zegers

In Brabant al lang begonnen

Tijdens de conferentie werd door onderzoekers regelmatig de vraag gesteld hoe ecosystemen in kaart te brengen en de diverse waarden van cultuur te meten. Zelf denk ik dat we in Brabant al een stap verder zijn in deze discussie. Ik refereer hier aan het essay dat Hans Mommaas al in 2012 geschreven heeft over de waarde van cultuur. Om zinnige uitspraken te kunnen doen over de veerkracht van het culturele veld, dient naast de sociale en economische waarde van cultuur ook naar de culturele waarde gekeken te worden. Daarbij komen indicatoren als talentontwikkeling, artistieke kwaliteit en organiserend vermogen in beeld. Een voorstel voor een dergelijke multi-criteria beoordeling van cultuur is verder uitgewerkt door Telos en het PON. Overigens wordt ook in dit rapport inspiratie gezocht in de natuur. Waar het bij de conferentie nog vooral bij woorden bleef, heeft Brabant de basis voor een meetinstrument in handen. De makers daarvan benadrukken dat de geïdentificeerde waarden en daarbij behorende indicatoren in samenhang met elkaar moeten worden beoordeeld; zie ook hier het ecosysteem perspectief.

Diverse voorbeelden poppen op

Daarnaast zijn er mijns inziens al legio voorbeelden die dit denken in ecosystemen al dan niet onbewust reeds handen en voeten geven. Tijdens de conferentie werd gerefereerd aan Fablabs, Innovars (enigszins vergelijkbaar met Starterslift), lokale sociale innovatie initiatieven, event organisaties die zich als platform doorontwikkelen, een lokale overheid die de kracht van jongeren inzet door ze niet te zien als een probleem doelgroep maar als een co-creator van innovatie en verandering. In Brabant denk ik vooral aan diverse initiatieven die door middel van strategische partnerschappen werelden verbinden of artistieke producties verrijken. Niet door een willekeurig bedrijf te vragen te betalen voor een logo op de poster, maar door aan de voorkant van je productie proces je partners en belanghebbenden te selecteren op basis van gedeelde waarden of belangen. Pas dan is er daadwerkelijk sprake van kruisbestuiving waardoor het artistieke product ook sterker wordt.

Weerbarstige praktijk

Toch klinkt dit vaak makkelijk, maar blijkt de praktijk weerbarstiger. Gechargeerd gezegd: in het culturele veld overheerst de waan van de dag, korte termijn financieringsvraagstukken domineren de agenda. Onderwijs zit gegoten in vaste, weinig flexibele structuren die zich moeilijk verhouden tot wensen uit het werkveld; samenwerking tussen diverse onderwijsprogramma's blijft lastig te organiseren. Overheden vinden het prettig meetbare subsidie criteria te hebben en blijven ondanks pogingen toch in hun eigen hokjes denken. Bedrijven vragen zich af wat de toegevoegde waarde van kunst en cultuur is en waarom ze daar in zouden moeten investeren. Kortom, het formuleren en actief toewerken naar een gezamenlijk doel, waarbij eveneens eigen belangen gerealiseerd kunnen worden is nog een hele klus.

Vandaar dat ik in mijn proefschrift verder wil inzoomen op de dynamiek in innovatie netwerken. Wanneer een diversiteit aan spelers gezamenlijk een innovatie-omgeving wil creëren om te komen tot nieuwe typen producties (op het snijvlak van kunst/cultuur/media/entertainment), waar loopt men dan tegenaan? Hoe werken dergelijke processen? Werkt een innovatie-omgeving waar 'experiences' centraal staan anders dan meer technologische vormen van product- of dienstinnovatie? Het paper (pagina 531 van dit ebook) dat ik tijdens de conferentie presenteerde stelde deze vraag. Juist omdat in de culturele en creatieve sector verbeeldingskracht en artisticiteit kernbegrippen zijn, verwacht ik dat samenwerkingsprocessen nog relationeler van aard zullen zijn.

Om zinnige uitspraken te kunnen doen over de veerkracht van het culturele veld, dient naast de sociale en economische waarde van cultuur ook naar de culturele waarde gekeken te worden.
- Kristel Zegers

Op zoek naar je rol

Een ecosysteembenadering vereist dat partijen om kunnen gaan met complexiteit, met zaken die non stop in beweging zijn, waardoor het denken in sturen/controle een achterhaald idee is. Wel kan je kijken naar je rol in het grotere geheel. Holden benoemde vier rollen in het culturele ecosysteem: Bewakers (die zorgdragen voor cultuur uit het verleden), Platformen (die plekken en ruimte bieden voor de cultuur van vandaag), Verbinders (die dingen mogelijk maken en diverse partijen samenbrengen) en Nomaden (wij allemaal, die als artiest of publiek interacteren met de drie andere rollen).

Het is zinvol als culturele maker je bewust te zijn van het ecosysteem waar je zelf deel van uitmaakt. Vandaar dat ik afsluit met de vraag: Wat is jouw rol in het culturele ecosysteem van de regio of van je kunstdiscipline(s)?

Wat is jouw rol in het culturele ecosysteem van de regio of van je kunstdiscipline(s)?

Contact

Kristel Zegers

Kristel Zegers

Social innovator bij Performatory twitter.com

Reageren